Estonya Büyüme Yoluyla Refaha Ulaşmalı
Paide'deki Fikir Festivali'nde kamu maliyesi üzerine gerçekleştirilen tartışma, Estonya'nın karşı karşıya olduğu sorunun vergilerin artırılması veya harcamaların kısılması gibi basit bir ikileme indirgenemeyeceğini bir kez daha doğruladı. Asıl soru çok daha temel bir meseleye dayanıyor: Estonya, hükümet borçlarındaki hızlı artışa son verirken ekonomisini nasıl sürdürülebilir bir şekilde yeniden büyütebilir?
Estonya kendisini vergi yoluyla refaha erdiremez; ne de borçlanarak veya harcamaları kısarak bu sonuca ulaşabilir. Estonya, refaha ancak büyüme yoluyla ulaşmak zorundadır.
Estonya kendisini vergi yoluyla refaha erdiremez; ne de borçlanarak veya harcamaları kısarak bu sonuca ulaşabilir. Estonya, refaha ancak büyüme yoluyla ulaşmak zorundadır.
Letonya ve Litvanya'da Uygulanan Bankacılık Vergisi
Estonya ekonomisi 2021 sonundan 2024 sonuna kadar toplamda yaklaşık yüzde 5,5 oranında küçüldü. Ekonomi 2025 yılında yeniden büyümeye başladı ancak büyüme yalnızca yüzde 0,5 civarında kaldı. Bu yıl ise yaklaşık yüzde 2 veya biraz üzerinde bir büyüme öngörülüyor.
Estonya'nın vergi sistemi büyük ölçüde tüketimin vergilendirilmesine dayanmaktadır. Tüketim vergileri Estonya'daki toplam vergi gelirlerinin yaklaşık yüzde 39'unu oluştururken, bu oran AB ortalamasında yüzde 27 civarındadır.
Ancak sadece GSYH büyümesi yeterli değildir; önemli olan o büyümenin kalitesidir. Estonya'nın ekonomisi ihracat, üretkenlik ve özel sektör yatırımları sayesinde mi büyüyor, yoksa hükümet daha fazla harcama yaptığı ve tüketim arttığı için mi büyüyor? Birincisi uzun vadeli refah yaratırken, ikincisi ekonomiye kısa vadeli bir canlanma sağlayabilir ancak yapısal sorunlarımızı çözmez.
Aynı durum vergi politikası için de geçerlidir. Estonya'nın vergi yükünün Avrupa Birliği ortalamasına kıyasla yüksek olmadığını sıklıkla duyuyoruz. Genel vergi yüküne bakıldığında bunda bir doğruluk payı var: Estonya hâlâ AB ortalamasının altında kalıyor. Ancak önemli olan sadece ne kadar vergi toplandığı değil, aynı zamanda verginin nereden toplandığıdır.
Estonya'nın vergi sistemi büyük ölçüde tüketimin vergilendirilmesine dayanmaktadır. Tüketim vergileri Estonya'daki toplam vergi gelirlerinin yaklaşık yüzde 39'unu oluştururken, bu oran AB ortalamasında yüzde 27 civarındadır. Buna karşılık, sermaye vergileri Estonya'da yaklaşık yüzde 8,5 iken AB ortalamasında yüzde 20'den fazladır. Dolayısıyla Estonya'nın vergi sistemi açıkça tüketim odaklıdır.
Son yıllardaki vergi politikası bu eşitsizliği daha da derinleştirme eğiliminde olmuştur. Henüz birkaç yıl önce katma değer vergisi (KDV) yüzde 20 iken şimdi yüzde 24'e yükselmiştir. Bir motorlu taşıt vergisi yürürlüğe konulmuş, ayrıca özel tüketim vergileri ve diğer vergiler de artırılmıştır.
Daha yüksek tüketim vergileri herkesi etkiler, ancak etkileri herkes için aynı değildir. Düşük gelirli insanlar gelirlerinin daha büyük bir kısmını gıda, konut, enerji ve diğer temel ihtiyaçlara harcamaktadır. Tam da bu nedenle temel gıda maddelerindeki KDV'nin düşürülmesini defalarca önerdik. Bu bir ilke meselesidir: Hükümet, artan harcamalarını insanların günlük alışveriş sepetlerini giderek daha fazla vergilendirerek mi finanse etmelidir? Bana göre etmemelidir.
Daha Adil Bir Vergi Yapısına Doğru
Bu durum, çözümün işletmelere ve yatırımlara daha yüksek vergiler getirmek olduğu anlamına gelmez. Estonya'nın daha az değil, daha fazla özel yatırıma ihtiyacı vardır; dolayısıyla vergi sistemini yeniden dengelemeye yönelik her çaba, üretken sermaye ile kârlılığın olağanüstü yüksek seviyelere ulaştığı sektörler arasında ayrım yapmalıdır.
Hedef, ekonomik büyümemize daha az zarar veren daha adil bir vergi yapısı oluşturmak olmalıdır.
Seçeneklerden biri finans sektörüne bakmaktır. Letonya ve Litvanya bankacılık sektörüne ek vergiler getirmiştir. Estonya'nın da son yıllarda olağanüstü yüksek kârlılığın tadını çıkaran sektörlerden bazı hükümet gelirlerinin gelip gelemeyeceği konusunda dürüst bir tartışma yapması gerekmektedir. Hedef, ekonomik büyümeye daha az zarar veren daha adil bir vergi yapısı oluşturmak olmalıdır.
Yavaş Büyüyen Ekonomi ve Hızla Artan Borç
Daha da büyük bir sorun, kamu borcunun artmasıdır. 2019 yılında Estonya'nın genel kamu borcu GSYH'nin yüzde 8,6'sı seviyesindeydi. 2025 yılına gelindiğinde bu oran yüzde 24,1'e yükseldi ve mevcut tahminlere göre on yılın sonuna kadar yüzde 40'a yaklaşma yolundayız. Estonya'nın borç yükü Avrupa standartlarına göre düşük kalmaya devam ediyor ve bunu inkâr etmek için bir neden yok. Asıl sorun, borcun artış hızıdır. Ekonomi yavaş büyürken borç hızla büyüyorsa, böyle bir yörünge sonsuza kadar devam edemez.
Eğer sonuç aynı anda daha yüksek vergiler, daha fazla borç ve zayıf ekonomik büyüme ise, seçilen politikaların gerçekten işe yarayıp yaramadığını sorgulamak zorundayız.
Bu durum, son yıllardaki ekonomi politikasındaki en büyük çelişkilerden birine işaret etmektedir. İnsanlardan ve işletmelerden daha fazla vergi toplanıyor, ancak buna rağmen kamu borcu da artıyor. Eğer sonuç aynı anda daha yüksek vergiler, daha fazla borç ve zayıf ekonomik büyüme ise, seçilen politikaların gerçekten işe yarayıp yaramadığını sorgulamak zorundayız.
Bütçe açığı hakkında konuşurken dürüst olmalıyız. Savunma, önümüzdeki yıllarda harcamalardaki artışın önemli bir kısmını oluşturmaktadır. Estonya'nın savunma harcamaları GSYH'nin yaklaşık yüzde 5'ine doğru ilerlemektedir ve mevcut güvenlik ortamında bunun bütçeyi dengelemek için kesinti yapmamız gereken bir alan olduğuna inanmıyorum.
İşte tam da bu nedenle devlet bütçesinin geri kalanının daha iyi yönetilmesi gerekmektedir. Genel kesintiler yapmak yerine, kamu harcamalarının verimliliğini gözden geçirmeliyiz. Çifte işlevler, artan idari maliyetler ve etkisi ölçülemeyen programlar ile sübvansiyonlar gözden geçirilmelidir.
Aynı zamanda, cari harcamalar ile yatırımlar arasında ayrım yapmalıyız. Ekonomik açıdan bakıldığında, idareye harcanan bir euronun altyapıya, enerji güvenliğine, araştırma ve geliştirmeye veya dijitalleşmeye yatırılan bir euro ile aynı değeri yoktur. Hem daha küçük bir açığa hem de daha kaliteli bir devlet bütçesine ihtiyacımız var.
Gelecekteki Ekonomik Büyüme Nereden Gelecek?
Estonya'nın vergi istikrarına ve yatırım kesinliğine ihtiyacı vardır. İşletmeler sadece önümüzdeki yıl değil, bundan üç ya da beş yıl sonra da vergi ortamının neye benzeyeceğini bilmek zorundadır. Vergi sisteminde yapılan sürekli değişiklikler belirsizliği artırmakta ve yatırımları geciktirmektedir.
Bir yatırımcı bir izin için yıllarca beklemek zorunda kalırsa, bir sonraki yatırım Estonya yerine Letonya, Polonya veya başka bir yere gidebilir.
Rekabetçi ve öngörülebilir enerji fiyatlarına ihtiyacımız var. Özellikle sanayi için enerji fiyatı, üretimin Estonya'da mı yoksa başka bir ülkede mi yapılacağını belirleyebilir. Estonya aynı zamanda yatırım yapmak için daha cazip bir yer haline gelmelidir. Yeni üretim tesisleri, otomasyon ile araştırma ve geliştirme için ek yatırım teşvikleri değerlendirilmelidir.
Daha az bürokrasiye ve daha hızlı izin süreçlerine ihtiyacımız var. Bir yatırımcı bir izin için yıllarca beklemek zorunda kalırsa, bir sonraki yatırım Estonya yerine Letonya, Polonya veya başka bir yere gidebilir. İhracat, Estonya'nın ekonomi politikasının merkezi bir odağı haline gelmelidir. 1,3 milyonluk bir iç pazar, yaşam standartlarını yükseltmek ve savunma, sağlık, eğitim ve sosyal harcamaları finanse etmek için ihtiyaç duyduğumuz ekonomik büyümeyi tek başına sağlayamaz.
2031 Yılı İçin Hedefler
2031 yılına kadar Estonya, bütçe açığının bugünkünden çok daha küçük olduğu ve borç yükünün artışının kontrol altına alındığı bir noktaya ulaşmış olmalıdır. Yaklaşık yüzde 1'lik bir bütçe açığı hedeflemeliyiz, ancak bunu başarmak ekonomiyi yeni vergilerle boğarak değil, daha güçlü bir ekonomik büyüme üzerine kurulmalıdır. Ekonomi, yatırımlar ve ihracat ne kadar hızlı büyürse, devletin vergi tabanı da o kadar büyük olacaktır.
Sağlam bir kamu maliyesi ile güçlü bir ekonomi arasında seçim yapmak zorunda değiliz, çünkü ikisine de ihtiyacımız var.
Ekonomik büyüme, sağlam kamu maliyesinin temel ön koşullarından biridir. Ekonomi ve üretkenlik büyüdüğünde, vergi tabanı genişler ve borç yükünü kontrol etmek kolaylaşır. Eğer ekonomi durgunlaşırsa, savunma, emekli maaşları, sağlık veya eğitim için harcanan her ek euronun finanse edilmesi giderek zorlaşır.
Sağlam bir kamu maliyesi ile güçlü bir ekonomi arasında seçim yapmak zorunda değiliz, çünkü ikisine de ihtiyacımız var. Son yılların deneyimi, giderek artan vergilerin giderek büyüyen borçla birleştiği bir modelin sürdürülebilir bir ekonomik model olmadığını gösterecek kadar yeterli bir uyarı niteliğinde olmalıdır.
