Pandemi Sonrası Tüketim ve Gelir Makası
Pandemiden önceki iki on yıl boyunca ABD'de tüketici harcamaları ve hanehalkı harcanabilir geliri, her biri yılda yaklaşık %2 oranında büyüyecek şekilde uyum içinde hareket etmiştir. Ancak COVID-19 pandemisi bu kalıbı kırmıştır.
Reel tüketici harcamaları reel harcanabilir geliri bir yüzde puan geride bıraktı ve bu makas 2026'da da açılmaya devam ediyor.
ABD'de enflasyona göre düzeltilmiş reel tüketici harcamaları 2021 ile 2025 yılları arasında yıllık bazda kabaca %4 artış gösterirken, aynı dönemde reel harcanabilir gelir yılda yalnızca %1,6 oranında büyümüştür. Özel tüketimin ABD ekonomisinin yaklaşık %70'ini oluşturduğu göz önüne alındığında, bu kopuşun tüketici borçları, tüketici güveni ve genel ekonomik büyüme üzerinde potansiyel olarak önemli yansımaları bulunmaktadır.
En son veriler normalleşme yönünde çok az sinyal vermektedir: Reel tüketici harcamaları 2025 yılında reel harcanabilir geliri tam bir yüzde puan geride bırakmış ve bu makas 2026 yılında da açılmaya devam etmiştir. Export Development Canada'nın (EDC) Kuzey Amerika ekonomik görünüm raporunun da belirttiği gibi, dirençli tüketici talebi ABD ekonomik büyümesini desteklemeye devam etmektedir.
Zenginleşme Etkisi ve Gelir Dağılımındaki Uçurum
Bu makasın önem taşımasının temel nedeni, tüketici harcamalarının yalnızca işçi gelirine veya düzenli eve giren ücrete değil, aynı zamanda hanehalklarını daha zengin hissettiren artan varlık değerlerine de giderek daha fazla bağımlı hale gelmesidir. Bu durum 'zenginleşme etkisi' olarak bilinmektedir.
Yüksek gelirli hanehalkları finansal varlıklar ve konut özkaynaklarındaki kazançlardan faydalanırken, alt ve orta gelirli kesim baskı altında kaldı.
Konut fiyatları veya yatırım değerleri yükseldiğinde tüketiciler kendilerini daha zengin hissederler ve daha fazla harcama yaparlar. Ancak bu kazançlar hızla ortadan kalkabilir ve böyle bir durumda harcamalar düşebilir. Zayıf tüketici güveni ve mütevazı harcanabilir gelir artışının yaşandığı bir dönemde, bu bağımlılık ekonomik risk yaratmakta ve ABD'li tüketiciler üzerindeki geçim baskılarını artırmaktadır.
Zenginleşme etkisi ABD hanehalkları veya ekonomi genelinde eşit olarak dağılmamaktadır. Yükselen varlık fiyatlarından yararlanmak için tüketicilerin genel olarak bu varlıkları fiyatlar artmadan önce edinmiş olmaları gerekmektedir. Bu durum ABD tüketimindeki artan bölünmeyi açıklamaya yardımcı olmaktadır. 2022 ile 2024 yılları arasındaki %2,8'lik reel tüketici harcaması büyümesinin 2,3 yüzde puanı daha yüksek gelirli tüketicilerden gelirken, gelir dağılımının en alt %40'lık dilimindeki hanehalkları sadece 0,5 yüzde puanlık katkı sağlamıştır.
Bölünmenin nedeni açıktır: Yüksek gelirli hanehalkları finansal varlıklar ve konut özkaynaklarındaki kazançlardan faydalanırken, birçok alt ve orta gelirli hanehalkı daha yüksek fiyatlar, borçlanma maliyetleri ve iş gücü piyasası belirsizliğinden kaynaklanan daha büyük baskılarla karşı karşıya kalmıştır.
Finansal Varlıklar ve Hisse Senedi Piyasasının Rolü
Varlıkları değer kazanmaya—veya değerini korumaya—devam ettiği sürece, yüksek gelirli hanehalklarının harcama yapmaya devam etmesi muhtemeldir. Sahip oldukları servet, tüketici güveninin zayıf olduğu ve finansal açıdan zorlanan hanehalklarının kesintiye gittiği veya daha seçici davrandığı dönemlerde bile zorunlu olmayan kalemlere harcama yapmaları için onlara alan sağlamaktadır.
ABD gelir sahiplerinin en üst %20'si hisse senetleri ve yatırım fonlarının yaklaşık %87'sini elinde tutmaktadır.
Genel ABD hanehalkı net serveti son 25 yıldır istikrarlı bir şekilde artmış olsa da, bu büyüme son zamanlarda ivme kazanmış ve son üç yılda yıllık %8'den fazla artarak kümülatif bazda kabaca %25 oranında yükselmiştir. Bu kazançlar büyük ölçüde güçlü sermaye kazançlarına (%14) ve temettü büyümesine (%11) sahip hisse senetleri ve tahviller dahil olmak üzere finansal varlıklar tarafından yönlendirilmiştir. Konut özkaynak kazançları ise daha mütevazı (%5) kalmıştır.
Hisse senedi yatırımları bulunan daha zengin Amerikalılar için güçlü piyasa kazançları, isteğe bağlı harcamalar için daha fazla alan yaratmıştır. Örneğin, 2023 ile 2025 yılları arasında geniş tabanlı bir ABD hisse senedi endeksi olan Wilshire 5000 %43 artarken, teknoloji ağırlıklı Nasdaq yaklaşık %58 oranında yükselmiştir. Bu kazançlar büyük ölçüde yoğunlaşmıştır: ABD gelir sahiplerinin en üst %20'si hisse senetleri ve yatırım fonlarının yaklaşık %87'sini elinde tutmakta, bu da alt gelirli hanehalklarına ve varlık biriktirip elde tutamay durumda olanlara daha az kazanç bırakmaktadır.
Hisseler ve diğer pazarlanabilir varlıklar mevcut zenginleşme etkisinin merkezinde yer aldığından, bu destek finansal piyasa oynaklığına ve düzeltmelerine karşı son derece savunmasızdır.
Varlık Artışının Tüketime Dönüşme Mekanizması
Varlıkların fiyatı yükseldiğinde—ister hisse senedi, konut, emeklilik fonları veya kripto varlıklar olsun—hanehalkı serveti artar ve hanehalkları bilançolarını daha güçlü olarak algılar. Finansal refahlarına olan güvenin artması, ihtiyati tasarrufları azaltabilir ve daha fazla isteğe bağlı harcamayı teşvik edebilir.
Fed, en üst %20'lik kesimin ek her bir dolar servet için 0,8 sent, alt %80'in ise yaklaşık 7,5 sent harcadığını tahmin ediyor.
Varlık fiyatı büyümesi devam ederse, hanehalkları beklentilerini sıfırlayabilir ve daha yüksek değerlemeleri kalıcı olarak görmeye başlayabilir. Bu durum daha fazla harcamaya yol açabilir. Hisse senetleri ve yatırım fonları gibi likit varlıklar harcamaları desteklemek için kolayca satılabilirken, ev veya araç gibi daha az likit varlıklar borçlanma için mevcut teminatı artırabilir.
Hanehalkları genellikle servet kazançlarının yalnızca bir kısmını harcarlar. Bu etki aynı zamanda kazançların hangi hanehalkları tarafından elde edildiğine de bağlıdır.
Alt gelirli hanehalkları, gelir kazançlarının daha büyük bir oranını daha müreffeh hanehalklarına kıyasla cari ihtiyaçlara harcama eğilimindedir. ABD Merkez Bankası (Fed), en üst gelir dilimindeki %20'lik kesimin her ek bir dolarlık servet karşılığında yaklaşık 0,8 sent harcadığını, alt %80'lik kesimde ise bu rakamın yaklaşık 7,5 sent olduğunu tahmin etmektedir.
Makroekonomik Modeller ve Tüketim Etkisi Tahminleri
Varlık sahipliğinin Fed'in hanehalklarının ne kadar harcama yaptığına ilişkin tahminleriyle birleştirilmesi, servetteki her bir dolarlık ek artış için ekonomi genelinde ortalama 1,67 sentlik bir harcama üretmektedir. Müreffeh hanehalkları net servetin büyük bir payını elinde tuttuğundan, daha yüksek servetin tüketim üzerindeki genel etkisi ılımlıdır.
Zenginleşme etkisi son dört yılda ABD reel GSYH büyümesine yılda kabaca 0,35 yüzde puan katkıda bulunmuştur.
Dış tahminler, net servetteki her ek doların tüketimi üç ila beş sent artırdığını göstermektedir. Oxford Economics yaklaşık beş sentlik bir artış öngörürken, Moody's üç sent olarak tahmin etmektedir. EDC Economics de benzer bir ilişki bulmaktadır: Net servetteki 1 dolarlık artış, kabaca 3 sentlik ek tüketim ile ilişkilendirilmektedir.
Bu tahminler, net servetteki 1 dolarlık artışın 2,7 ila 3,5 sentlik tüketim artışıyla ilişkili olduğunu öne süren ABD Merkez Bankası tahminleriyle büyük ölçüde uyumludur. Makroekonomik düzeyde Moody's, zenginleşme etkisinin son dört yılda ABD reel gayri safi yurt içi hasıla (GSYH) büyümesine yılda kabaca 0,35 yüzde puan katkıda bulunduğunu tahmin etmektedir.
Kazanıverilen veya kaybedilen her dolarlık servetin üç sentinin ekonomi genelinde harcamalarda bir değişime dönüştüğü varsayılırsa, olası toplam tüketim etkisi modellerle hesaplanabilmektedir. Örneğin, hisse senedi piyasasındaki bir düşüş hanehalkı hisse senedi servetini 2 trilyon dolar azaltırsa, bu durum yaklaşık 60 milyar dolarlık daha az tüketim anlamına gelecektir.
Konut Varlıklarının Sınırlamaları ve Gelecek Riskleri
Servetin tüketimi ne ölçüde artırdığı yalnızca servetin nasıl dağıtıldığına değil, aynı zamanda hisse senedi veya konut gibi kaynağına da bağlıdır. Konut serveti hisse senetlerine göre daha az likittir. Ev sahipleri değer artışını nakde çevirmek için genellikle satış yapmak, yeniden finanse etmek veya konut özkaynak kredi hattı yoluyla borçlanmak zorundadır.
Piyasada yaşanacak bir düzeltme bu desteği tersine çevirecektir ve ABD talebi için maddi bir aşağı yönlü risk oluşturmaktadır.
Birçok yaşlı ve zengin ev sahibi krediye kolay erişime sahiptir ve düşük mortgage oranlarında kilitli kalmaya devam etmektedir. Daha yüksek faiz oranlarının olduğu bir ortamda, yeniden finansman sağlamak veya konut özkaynağından yararlanmak küresel finans krizinden öncesine göre daha az caziptir. Bu durum, daha yüksek konut değerlerine yönelik yakın vadeli harcama tepkisini sınırlandırmaktadır.
Yükselen hanehalkı serveti ABD tüketimi için önemli bir rüzgar olmuştur, ancak bu destek manşet harcama verilerinin öne sürdüğünden daha dar ve daha kırılgandır. Hisse senedi kazançları temel itici güç olmuştur, sahiplik yoğunlaşmıştır ve müreffeh hanehalkları her ek dolarlık servet kazancının nispeten küçük bir kısmını harcamaktadır.
Piyasada yaşanacak bir düzeltme bu desteği tersine çevirecektir ve ABD talebi ile Kanadalı ihracatçılar için maddi bir aşağı yönlü risk oluşturmaktadır. Tüketici talebi, Kanada şirketlerinin ABD'ye satış yapmasına yönelik görünümü şekillendiren faktörlerden yalnızca biridir.
