Kolay Para Politikası Neden Seçim Kazandırmıyor?
Kolay para politikası, iktidardaki partilerin oy oranlarını ölçülebilir bir şekilde artırmamaktadır. Siyasi baskı, geride daha yüksek fiyatlar ve kalıcı enflasyon beklentileri bırakırken, seçim yılı açıkları da kendisinden sonra gelen hükümetleri yük altında bırakmaya devam etmektedir.
1900 ile 2020 yılları arasında 18 ülkede gerçekleştirilen 385 parlamento ve başkanlık seçimini inceleyen Erasmus Ekonomi Okulu'ndaki ekonomistlerin hazırladığı bir makaleye göre, bir görev süresi boyunca faiz oranlarında 0,91 yüzde puanlık indirim yapılmasının iktidar partisinin oy payı üzerinde anlamlı bir etkisi bulunmuyor. Güven aralığının üst sınırı dikkate alındığında dahi iktidarın oy oranındaki artış en fazla 0,9 puanla sınırlı kalıyor.
İlgili dönemdeki seçimlerin 104'ünde hükümetler parlamentodaki çoğunluğu veya başkanlığı kaybetmiştir. Merkez bankası kararlarının merkezideki tahminine göre kolay para politikası bu hükümetlerin hiçbirini kurtaramazken, en dış sınırda ise yalnızca aradaki farkın çok az olduğu 15 seçimde kurtarabilirdi. Bu durum, bir sonraki seçimleri kazanmak için Merkez Bankası'ndan yardım bekleyen bir maliye bakanı için pek de iç açıcı bir haber niteliği taşımıyor. Ancak bu politikanın maliyetini tam olarak anlayabilmek için ikinci bir sorunun sorulması gerekiyor: Kolay para seçimi kazandırmadığına göre, sonraki birkaç seçim için ne kadara mal olmaktadır?
Zaman Gecikmeleri ve Siyasi Baskının Yan Etkileri
Süreçteki zaman gecikmeleri göz önüne alındığında bu durum pek de şaşırtıcı gelmemektedir. Kolay paranın tüketicilerin bütçelerine yansıması belli bir zaman almakta ve genellikle Merkez Bankası'nın parasal genişlemeye gitmesine neden olan karar, halkın hükümetin performansını değerlendirdiği sırada akılların ilk sırasında yer almamaktadır.
Erasmus ekonomistleri, kolay paranın bir seçim kazandırıp kazandıramayacağını görmek amacıyla analizlerinde pek çok farklı kombinasyonu test etmektedir. Sadece seçimden önceki yıl para politikasının gevşetilmesinin, ekonominin durgunlukta veya enflasyonun yüksek olduğu dönemlerde faiz indirilmesinin ya da faiz artışlarının düşüşlerden farklı bir etki yaratmasının iktidarın kazanma şansı üzerinde anlamlı bir etkisinin olmadığını bulmuşlardır.
Önceki araştırmalar genellikle merkez bankalarının ekonomi yavaşladığında parasal genişlemeye gitme eğiliminde olmasından kaynaklanan bir sorunla karşı karşıyaydı. Bu nedenle, düşük faiz oranlarının hükümetlerin seçimleri kaybetmesiyle korelasyon göstermesi, merkez bankasının sadece ekonomi durgunlukta olduğu için gevşeme politikasından kaynaklanıyor olabilir.
Elbette bu durum, merkez bankalarının siyaseti etkilemek amacıyla kullanılamayacağı anlamına gelmez. Araştırma burada yalnızca tek bir değişkeni incelemektedir: Bir hükümet, Merkez Bankası parasal genişlemeye giderse bir sonraki seçimini kazanabilir mi? Bir merkez bankasına baskı yapmaktan kaynaklanan ve bu araştırmanın tespit edemediği başka etkiler de mevcut olabilir. Hastalığı iyileştirmeyen ancak yine de yan etkileri olan bir ilacın var olması mümkündür. Söz konusu yan etkiler ise bir seçim çalışmasında kendini göstermez. Bu nedenle, maliye bakanından telefon alan veya bu telefon görüşmelerinin nasıl gerçekleşeceğini düzenleyen yasalar çıkaran bir milletvekili, bu yan etkileri hesaba katmalıdır.
Siyasi Baskının Fiyat Düzeyine Etkisi ve Tarihsel Örnekler
Maryland Üniversitesi tarafından hazırlanan bir makale, 1933 ile 2016 yılları arasında ABD başkanları ile Federal Reserve (Fed) arasındaki 800'den fazla etkileşimi derlemiştir. Bu veriler, başkanlık kütüphanelerinde yer alan başkanlık günlüklerinden elde edilmiştir. Bu bağlamda öne çıkan isimlerden biri, Federal Reserve ile 160 etkileşimi bulunan Richard Nixon'dır.
Richard Nixon'ın faizleri düşürmek için Fed üzerinde kurduğu baskı, fiyat düzeyinin artmasına ve dört yıl sonra bile yaklaşık yüzde 5 daha yüksek kalmasına yol açmıştır.
Nixon'ın 1972 seçimlerinden önce faiz oranlarını düşürmesi için Federal Reserve üzerinde kurduğu baskıyı kullanan makale, siyasi baskı kaynaklı bir şoku izole etmeyi başarmaktadır. Araştırma sonucunda faiz oranlarının önümüzdeki birkaç çeyrekte yaklaşık 100 baz puan düştüğü görülmektedir. Üretimdeki tepki ise önemsiz düzeydedir. Makalenin ortaya koyduğu temel bulgu, fiyat düzeyinin yükseldiği ve dört yıl sonra yaklaşık %5 daha yüksek seviyede kaldığıdır. Nixon'ın uyguladığı baskının yarısı kadar bir baskının altı ay boyunca sürdürülmesi durumunda bile ABD fiyat düzeyi %8'den fazla artış gösterecekti.
Nixon, 1972 seçimlerinde 49 eyalette zafer kazanmıştır. Enflasyon, kendi başkanlığı döneminde ve görevden ayrılmasından sonra da yükselmeye devam etmiştir. Başkan Gerald Ford görevi devralmış ve 1976'daki seçimleri kaybetmiştir. Ardından göreve gelen Başkan Jimmy Carter ise 1980 seçimlerini çift haneli enflasyon oranlarıyla birlikte kaybetmiştir. Enflasyonun gerilemesi, ancak Paul Volcker yönetimindeki Fed'in bir resesyona neden olacak kadar yüksek faiz oranları uygulamasıyla mümkün olabilmiştir.
Bu süreçte etkili olan başka faktörler de kuşkusuz mevcuttur. 1973 ve 1979 petrol şokları enflasyonun artmasında çok büyük birer paya sahipti. Ancak makale, siyasi baskının hem ortalama olarak enflasyon beklentilerini yukarı çekeceğini hem de bu beklentilerin sadece para politikasının gevşetilmesinden kaynaklanan duruma kıyasla çok daha dağınık olmasına yol açacağını açıkça göstermektedir.
Türkiye Örneği ve Kolay Para Sonrası Gelişmeler
Bu durumun günümüzdeki somut örneklerinden biri Türkiye'de yaşanmıştır. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, 2021 ve 2022 yılları boyunca Merkez Bankası'na faiz oranlarını düşürmesi yönünde baskı yapmıştır. Türkiye İstatistik Kurumu verilerine göre enflasyon Ekim 2022'de %85,5 seviyesine ulaşmıştır. Erdoğan, Mayıs 2023'teki cumhurbaşkanlığı seçimlerinin ikinci turunu kazanmış olup, bu durum bir kez daha kolay paranın bir seçimi tek başına belirlemediğini gözler önüne sermiştir.
Türkiye'de 2021 ve 2022 yıllarında uygulanan düşük faiz politikasının ardından enflasyon yüzde 85,5'e yükselmiş, seçim sonrasında faizler yüzde 50'ye çıkarıldıktan on gün sonra ise iktidar partisi yerel seçimlerde oy kaybı yaşamıştır.
Seçim zaferinin ardından Merkez Bankası faiz oranlarını %8,5'ten %50 seviyesine yükseltmiştir. Faizin %50'ye çıkarılmasından on gün sonra ise ana muhalfeet partisi ülke genelindeki yerel seçimlerde ulusal çapta galibiyet elde etmiştir. Yerel seçimlerde oyların %37,8'ini alan muhalefet, Erdoğan'ın Adalet ve Kalkınma Partisi'nin %35,5 oranındaki oyunun önüne geçmiştir. Bu sonuç, Erdoğan'ın partisinin 2002 yılında iktidara gelmesinden bu yana yaşadığı ilk ulusal seçim mağlubiyeti olarak kayıtlara geçmiştir.
Seçim Yılı Bütçe Açıkları ve Küresel Borçlanma Dalgası
Maliye politikası açısından incelendiğinde de benzer bir tablo karşımıza çıkmaktadır. Groningen Üniversitesi ve Dünya Bankası'ndan araştırmacılar, ülkelerin seçim yıllarında temel bütçe açığını GSYH'ye oranla yaklaşık %0,6 daha yüksek tuttuğunu tespit etmişlerdir. Bu dönemde ülkeler GSYH'nin yaklaşık %0,5'i kadar daha fazla harcama yapmakta ve maaşları GSYH'nin yaklaşık %0,1'i oranında artırmaktadır. Bu eğilim hem demokrasilerde hem de gayri demokratik rejimlerde geçerliliğini korumaktadır.
Seçimden sonraki yıl ise işin rengi değişmektedir. Harcamaların bir kısmı, özellikle sermaye harcamalarının düşürülmesi suretiyle geri çekilmektedir ki bu durum bir hükümetin asla yapmaması gereken bir hamledir. Ancak temel bütçe açığı aşağı yönlü bir ivme kazanmamakta ve maaşlarda asla kesintiye gidilmemektedir.
Bu makaleden elde edilen ortalamalar üzerinden hızlı bir hesaplama yapmak mümkündür. Bir ülkede her 5 yılda bir seçim yapılıyor ve her defasında temel bütçe açığı GSYH'ye oranla %0,6 artırılıp bu para hiçbir zaman geri alınmıyorsa, 20 yılın sonunda temel bütçe açığı GSYH'nin %2,4 oranında artmış olacaktır. Groningen Üniversitesi ve Dünya Bankası araştırmacıları, ülkelerin mali kurallara sahip olması, bir IMF programı altında bulunması veya seçmenlerin daha bilinçli olması durumunda bu olumsuz etkilerin o kadar yaygın olmadığını belirtmektedir; işte bu nedenle bu tür kurumsal yapılar büyük önem taşımaktadır.
Uluslararası Para Fonu (IMF) verilerine göre 2025 yılı itibarıyla dünyadaki toplam kamu borcu GSYH'nin %93,9'una ulaşmış durumdadır. Kurum, bu oranın 2029 yılına kadar yalnızca II. Dünya Savaşı sonrasında görülen seviye olan %100'e ulaşmasını beklemektedir.
Amerika Birleşik Devletleri'nde Artan Borç Yükü ve Faiz Ödemeleri
Gelişmiş ülkelerin yüksek bütçe açıklarıyla yönetilmesine dair pek çok örnek bulunmaktadır. Amerika Birleşik Devletleri'nde, kamu borcundan kaynaklanan faiz ödemeleri 2025 mali yılında ilk kez 1 trilyon doları aşmıştır. Önceki yıla kıyasla yaklaşık 80 milyar dolar veya %8 oranında artış gösteren bu kalemle birlikte toplam bütçe açığı 1,8 trilyon dolar civarında kalmaya devam etmiştir.
Amerika Birleşik Devletleri'nde kamu borcuna ödenen faizler 2025 mali yılında ilk kez 1 trilyon doları aşarak önceki yıla göre yüzde 8 oranında artış kaydetti.
ABD, farklı yönetimler döneminde birikmiş olan uzun yıllara dayanan devlet borçlarının faturasını ödemektedir. Bu rakama hem Cumhuriyetçiler hem de Demokratlar katkıda bulunmuştur. Hangi parti iktidarda olursa olsun, bu borcun bedelini ödemek zorunda kalacaktır. Bu durum, Maryland Üniversitesi'nin fiyat düzeyi üzerine hazırladığı makalenin sonuçlarıyla büyük bir benzerlik göstermektedir.
Karşı Döngüsel Politikaların Maliyeti
Bu iddialara karşı öne sürülen temel argümanlardan biri, ekonomi yavaşladığında hükümetlerin ve merkez bankalarının devreye girmesi gerektiğidir. Faiz oranlarını düşürmemek veya işini kaybeden tüketicilere nakit desteği sağlamamak ekonomide kalıcı ve derin etkilere yol açabilir. Yüksek işsizlik, kapanan işletmeler ve kaybedilen yatırımlar oldukça yüksek maliyetler doğurabilir.
San Francisco Federal Reserve Bankası'nın araştırması, ABD teşvik çeklerinin 2021 sonuna kadar enflasyonu yüzde 3 oranında artırmış olabileceğini ortaya koydu.
2020 yılında pandemi patlak verdiğinde ABD'de işsizlik oranı %14,7'ye yükselmiş, Şubat 2022 itibarıyla ise %3,8'e gerilemiştir. Mart 2020'de çıkarılan CARES Yasası ve 2021'de devam eden teşvik paketleri bu nedenle kaçınılmazdı. 2020 ABD seçimleri daha az şey yapılması gerektiğini kanıtlayamayacağı gibi, 2024 seçimleri de çok fazla şey yapıldığını gösteremez.
San Francisco Federal Reserve Bankası tarafından hazırlanan bir araştırma, ABD teşvik çeklerinin 2021 sonuna kadar enflasyonu %3 oranında artırmış olabileceğini ortaya koymuştur. ABD'yi, vatandaşlarına daha az destek veren diğer Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Teşkilatı (OECD) ülkeleriyle karşılaştıran bu çalışma, karşı döngüsel hareket edilse ve seçim kazanma amacı güdülmese dahi mutlaka ödenmesi gereken maliyetlerin bulunduğunu göstermektedir. Enflasyonu düşürmek amacıyla faiz oranlarını yükseltmek kaçınılmaz olarak bir tür resesyona yol açmaktadır. Dolayısıyla hükümetler, özellikle de bu adımlar bir seçim kazanmak amacıyla atılıyorsa, ekonomiye destek olmak için maliye ve para politikalarını kullanırken son derece dikkatli olmalıdır.
Merkez Bankası Bağımsızlığının Önemi ve Sonraki Hükümete Kalan Fatura
Çoğu ülkede seçimler 4 veya 5 yılda bir yapılmaktadır. Bir hükümet Merkez Bankası üzerinde baskı kurduğunda, fiyat düzeyi 4 yılın ardından hâlâ yükselmeye devam etmektedir. Seçim yılında daha fazla harcama yapıldığında ise bu açık bir daha asla aşağı inmemektedir. Dolayısıyla, kolay paranın bir seçim kazanmak için kullanılmasının sonraki hükümet üzerinde doğrudan bir etki bırakacağı rahatlıkla söylenebilir.
Merkez bankalarının hükümetlerden bağımsız olması ve gerektiğinde faiz artırabilmesi, politikacıların seçim odaklı baskılarının yarattığı enflasyonist beklentileri önlemek için hayati önem taşımaktadır.
Temel soru kolay paranın bir seçim kazandırıp kazandıramayacağıydı ve cevap kazandıramayacağı yönündedir. Peki ya o seçim kazanıldıktan veya kaybedildikten sonra ortaya çıkan etkiler nelerdir? Nixon örneğinde olduğu gibi, yarattığı enflasyon sonraki iki başkanlık dönemi boyunca da etkisini sürdürmüştür. Türkiye'nin durumunda ise Erdoğan, seçim zaferinin ardından kendi faiz politikalarının sonuçlarıyla baş etmek zorunda kalmıştır. Bazen sonraki hükümet aynı kalmaktadır, ancak ekonomik tahribat baki kalır.
Bu durum, merkez bankalarının hükümetlerden tamamen bağımsız olması gerektiğini açıkça ortaya koymaktadır. Geçmişte politikacıların seçimleri kazanabilmek için merkez bankalarına faiz oranlarını düşürmeleri yönünde baskı yapacağı sıkça savunulmuştur. Bugün ise bunun işe yaramadığı net bir şekilde anlaşılmıştır. Ancak bu durum, sonraki hükümet tarafından düzeltilmesi gereken daha yüksek enflasyon beklentilerini beraberinde getirmektedir.
İşte bu nedenle merkez bankalarının bu tür senaryoların önüne geçmek için gerektiğinde faiz oranlarını artırabilmesi şarttır. Bütçe açıklarını kontrol altında tutmaya yardımcı olmak amacıyla mali kuralların ve IMF programlarının varlığı bu yüzden gereklidir. ABD'nin de borç yükü ve bunu nasıl ödeyeceği konusunda endişe duyması, aynı sebepten ötürü hayati önem taşımaktadır.
